Działania propagandowe Związku Sowieckiego

Działania propagandowe Związku Sowieckiego wobec zbrodni katyńskiej

Prezentujemy cz. I opracowania „Konteksty propagandy sowieckiej z lat 40. XX w.  wobec zbrodni katyńskiej i społeczności żydowskiej”.

 

1.1 Kontekst

Od początku II Wojny Światowej Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) prowadził działania propagandowe wobec państwa polskiego. Zgodnie z tajnym protokołem do sowiecko-niemieckiego traktatu o nieagresji (tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r.) Związek Sowiecki od 17 września 1939 roku rozpoczął zajmowanie wynegocjowanej z hitlerowskimi Niemcami strefy  wpływów w Polsce. Już w przesłanej ambasadorowi RP w Moskwie nocie fałszywie twierdzono, że niemiecka inwazja „ujawniła wewnętrzne bankructwo państwa polskiego”, w efekcie „państwo polskie i jego rząd faktycznie przestały istnieć”, co posłużyło za pretekst do stwierdzenia, iż „utraciły ważność umowy [w tym o nieagresji] zawarte pomiędzy ZSRR a Polską”[1]. Sowiecko-niemiecki traktat o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 r. zawierał kolejne tajne protokoły nie tylko modyfikujące strefy wpływów w Polsce i państwach bałtyckich, ale także wskazujące na potrzebę współpracy służb bezpieczeństwa obu państw w zakresie zwalczania polskiego podziemia, czego efektem były cykliczne spotkania SS i NKWD[2].

W wyniku sowieckiej inwazji pojmano kilkaset tysięcy polskich jeńców wojennych, z których większość zwolniono lub uciekła. Pozostała część pojmanych – oficerowie – została przekazana do dyspozycji NKWD i dołączyła do aresztowanych przedstawicieli różnych polskiego służb państwowych. 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne KC WKP(b) podjęło decyzję o zamordowaniu ok. 25 tys. pojmanych obywateli przedwojennej Polski jako „nierokujących poprawy wrogów władzy sowieckiej”. Egzekucje (tzw. zbrodnia katyńska) miały miejsce od  kwietnia do maja 1940 roku w kilku różnych miejscach Związku Sowieckiego, w tym w okolicach miejscowości Katyń (k. Smoleńska)[3]. Równolegle, na podstawie decyzji Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 5 grudnia 1939 r., rozpoczęto w lutym 1940 r. (trwające do czerwca 1941 r.) deportacje ludności polskiej, w tym rodzin ofiar zbrodni katyńskiej, z terenów dawnej Polski w głąb ZSRR. Deportacje dotknęły ok. 340 tys. osób m.in. podejrzanych o to, że mogą stanowić „potencjalną kadrę przywódczą”[4].

 

1.2. Sowieckie strategie dezinformacyjne ws. ofiar zbrodni katyńskiej

 W początkowym okresie ZSRR musiał dezinformować nie w sprawie samej zbrodni, ale losu jej ofiar. Wynikało to z faktu, że po rozpoczęciu niemieckiej inwazji na Związek Sowiecki 22 czerwca 1941 r. doszło do podpisania 12 lipca brytyjsko-sowieckiego traktatu sojuszniczego, co wobec sojuszu Wielkiej Brytanii i polskiego rządu na uchodźstwie doprowadziło do wznowienie relacji sowiecko-polskich na podstawie umowy z 30 lipca 1941 roku (tzw. układ Sikorski-Majski). Już 14 sierpnia 1941 r. obie strony podpisały umowę wojskową na mocy której rozpoczęto tworzenie w ZSRR Polskich Sił Zbrojnych (tzw. Armia Andersa) na bazie amnestiowanych Polaków, wcześniej więzionych lub deportowanych.

W kontekście tych działań, strona polska zaczęła zastanawiać się nad przyczyną braków w kadrze oficerskiej, której przedstawicieli nie można było odnaleźć w znaczącej liczbie wśród amnestiowanych Polaków. W początkowej fazie strona sowiecka odmawiała odpowiedzi na pytania dotyczące zaginionych oraz utrudniła władzom polskim obecnym w Związku Sowieckim podjęcie jakichkolwiek poszukiwań wspomnianych oficerów. Dopytywany w tej sprawie Stalin w trakcie spotkania z Władysławem Sikorskim 3 grudnia 1941 r. tłumaczył sytuację wojennym chaosem oraz rzekomą ucieczką oficerów do kontrolowanej przez Japonię Mandżurii („uciekli do Mandżurii”)[5]. W efekcie, i wobec innych polsko-sowieckich sporów (m.in. brak odpowiedniego zaopatrzenia ze strony sowieckiej), ostatecznie Armię Andersa ewakuowano na Bliski Wschód między marcem a sierpniem 1942 r. w liczbie ponad 110 tys. osób[6]. W tym kontekście strona sowiecka rozpoczęła akcję propagandowa. Zgodnie z prezentowaną narracją, ewakuacja miała miejsce, ponieważ Polacy chcieli uniknąć walki i oszukali swojego sojusznika[7].

Sowiecka propaganda dotycząca ofiar zbrodni katyńskiej musiała ulec zmianie w związku z działaniami podjętymi przez hitlerowskie Niemcy.  Smoleńsk i jego okolice zostały zajęte przez Wehrmacht już w lipcu 1941 r. Po pewnym czasie od miejscowej ludności zaczęły napływać  informacji o tym, że w Lesie Katyńskim znajdują się groby osób zabitych około rok wcześniej. Jednak dopiero dwa lata po zajęciu Smoleńska przez Niemców i prawie równo trzy lata po rozpoczęciu mordów w Katyniu, minister propagandy i informacji III Rzeszy Joseph Goebbels, podjął decyzję o poinformowaniu świata o odkrytych grobach. Stało się tak, gdyż po ostatecznej przegranej niemieckiej na przełomie stycznia i lutego 1943 r. w bitwie stalingradzkiej Niemcy postanowiły wykorzystać powyższe odkrycie do podkopania wizerunku Związku Sowieckiego wśród pozostałych członków koalicji antyhitlerowskiej, w szczególności polskiego rządu na uchodźstwie[8].

13 kwietnia 1943 r. władze niemieckie wydały oficjalny komunikat ogłoszony w berlińskim radiu o odkryciu masowych grobów polskich oficerów w Lesie Katyńskim. Dwa dni później informację powtórzyła kontrolowana przez Niemcy Transocean Agency, której informacje docierały do zachodniej półkuli[9].

Rozprzestrzeniające się informacje strony niemieckiej zmusiły do reakcji stronę sowiecką. W związku z tym 15 kwietnia sowiecka Prawda i Radio Moskwa wydały komunikat, który rozpoczął trwającą wiele dziesięcioleci kampanię propagandową na rzecz ukrycia sowieckiej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską. Tzw. kłamstwo katyńskie opierało się na stwierdzeniu, że to strona niemiecka po zajęciu sowieckiego obóz jenieckiego z polskimi oficerami w trakcie niemieckiej ofensywy na ZSRR w drugiej połowie 1941 r. dokonała egzekucji Polaków[10]. W sposób oczywisty przeczyło to wcześniejszym twierdzeniem strony sowieckiej, że nie jest w stanie odnaleźć polskich oficerów lub że zbiegli oni z ZSRR.

Dodatkowych reakcji strony sowieckiej wymagało stanowisko polskiego rządu na uchodźctwo w kwestii odnalezionych grobów polskich oficerów. 17 kwietnia 1943 r. polski rząd na uchodźctwie złożył wniosek w centrali Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie dochodzenia w tej sprawie, co groziło potwierdzeniem niemieckich informacji przez przedstawicieli różnych państw. Dwa dni później taki wniosek złożyła również strona niemiecka. ZSRR odmówił jednak udział w pracach tej komisji i oskarżył stronę polską o prowadzenie proniemieckiej polityki, a pod koniec kwietnia 1943 r. zerwał stosunki dyplomatyczne z polskimi władzami. Przy czym, decyzja ta służyła także realizacji sowieckich planów powołania komunistycznego rządu polski jako alternatywy wobec rządu londyńskiego[11].

Strona sowiecka nie zmieniła swojego stanowiska mimo tego, że hitlerowskie Niemcy podjęły szereg działań na rzecz rozpowszechnienia informacji o odkryciu w Lesie Katyńskim. W tym celu sprowadzono na miejsce Polaków z terenów okupowanych przez Niemcy (lekarzy, przedstawicieli Polskiego Czerwonego Krzyża), a także polskich oficerów z niemieckich obozów jenieckich. Jednocześnie na miejsce dopuszczono także zagranicznych ekspertów (głównie z państw sojuszniczych lub okupowanych), zagranicznych dziennikarzy; zwieziono także  jeńców wojennych z innych państw niż Polska, w tym z Wielkiej Brytanii i USA. Wszystkie osoby oraz instytucje (m.in. na podstawie stanu rozkładu zwłok, użytych przedmiotów oraz odnalezionych zapisków) potwierdziły na przełomie kwietnia i maja 1943 r., że zbrodni dokonano w pierwszej połowie 1940 roku, gdy Smoleńsk pozostawał pod kontrolą władz Związku Sowieckiego[12].

Odnotować należy, że sukces propagandy sowieckiej w zakresie podważania informacji niemieckich nie byłby możliwy, gdyby nie stanowisko innych członków kolacji antyfaszystowskiej. Dwaj najważniejszy jej członkowie – USA i Wielka Brytania – oficjalnie nie zajęli stanowiska w tej sprawie, unikając przypisania odpowiedzialności stronie sowieckiej i wyrażając brak gotowości do przeprowadzenia jakiegokolwiek śledztwa w tej sprawie. W pierwszym rzędzie wynikało to z tego, że nadrzędnym celem w tym czasie było utrzymanie zaangażowania Związku Sowieckiego w konfrontację z III Rzeszy. Prywatnie część z zachodnich przywódców politycznych – jak choćby premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill – była gotowa wierzyć w niemieckie informacje[13].

Jednocześnie efektywność sowieckiej propagandy była wzmacniania przez działania na rzecz ukrycia informacji podważających stanowisko ZSRR, czego doskonałym przykładem były działania administracji Franklina D. Roosevelta. Mimo, ze przeprowadzone na jego polecenie jeszcze w 1944 r. śledztwo jednoznacznie potwierdziło odpowiedzialność ZSRR za zbrodnię katyńską, to władze USA podjęły decyzję o utajnieniu tego raportu[14]. Także raport przygotowany w drugiej połowie 1945 r. przez uwolnionych amerykańskich jeńców wojennych obecnych w trakcie niemieckich ekshumacji w Katyniu i zaopatrzonych przez stronę niemiecką w dokumentację fotograficzną został zignorowany przez amerykański wywiad, czego najlepszym dowodem było to, że po jego złożeniu dokument ten oficjalnie zaginął w archiwach[15].

W skrajnych przypadkach nie tylko nie podważano stanowiska sowieckiego, ale dochodziło wręcz do sytuacji, w której instytucje zachodnich uczestników koalicji antyhitlerowskiej wprost powielały propagandę sowiecką. Dla przykładu, mimo wątpliwości Departamentu Stanu USA w kwestii odpowiedzialności za zbrodnię katyńska, Elmer Davis, dyrektor Biura Informacji Wojennej USA (Office of War Information, OWI), w kwietniu zatwierdził najpierw powielanie w Głosie Ameryki (Voice of America – VoA) sowieckiego stanowiska, a potem całkowicie zakazał jakichkolwiek wzmianek na ten temat. Dzisiaj wiadomo już, że stanowisko takie zostało przyjęte ze zrozumieniem przez szereg pracowników OWI, gdyż mieli oni prokomunistyczne nastawienie, a po zakończeniu wojny wyjechali do państw komunistycznych i uprawiali antyamerykańską propagandę[16].  Szczególnie istotna z perspektywy   propagandy sowieckiej była działalność VoA, gdyż w okresie wojny radio to miało prawo nadawania na terytorium USA i jego informacje były powielane przez prywatne stacje radiowe[17].

Po odzyskaniu przez ZSRR kontroli nad Smoleńskiem we wrześniu 1943 r. władze sowieckie zintensyfikowały działania propagandowe. Doszło do zniszczenia cmentarza wykonanego za zgodą Niemiec przez przedstawicieli Polskiego Czerwonego Krzyża oraz usunięto inne dowody, które ułatwiłyby identyfikację sowieckiej odpowiedzialności. Po przeprowadzeniu wstępnych przygotowań, w tym ustaleniu jak powinny brzmieć zeznania miejscowych świadków, w styczniu 1944 r. powołano w Moskwie komisję medyczną pod przewodnictwem chirurga Nikołaja Burdenko (tzw. komisja Burdenki). Jeszcze w tym samym miesiącu ogłosiła ona w trakcie konferencji prasowej z udziałem zagranicznych (w tym amerykańskich) dziennikarzy, że w toku badań potwierdzono, iż oficerów zabito dopiero w 1941 r. po zajęciu tych terenów przez Niemcy. Następnie na miejscu zorganizowano religijną i wojskową ceremonię z udziałem żołnierzy polskiego pochodzenia z Armii Czerwonej w celu uhonorowania ofiar zbrodni faszystowskiej. Działania te posłużyły równolegle do przygotowania filmu propagandowego. Stanowisko strony sowieckiej umocniło poparcie udzielone przez polskich komunistów działający w ZSRR a potem także przez władze komunistycznej Polski[18]. W celu wzmocnienia legitymizacji sowieckiej propagandy, po wojnie – w latach 1945-1946 – przeprowadzono w Leningradzie proces, na którym oskarżono o zbrodnię katyńską pojmanych oficerów Wehrmachtu[19].

Dążenie strony sowieckiej do propagowania kłamstwa katyńskiego i zdobycia międzynarodowej legitymizacji dla tego kłamstwa doskonale obrazują  starania, aby w trakcie procesów norymberskich (1945-1949) oskarżyć niemieckich wojskowych i polityków o dokonanie zbrodni katyńskiej. Wniosek sowieckich prokuratorów – gdzie jedynym dowodem był raport końcowy komisji Burdenki – o dołączenie tego typu oskarżeń do oficjalnych zarzutów spotkał się ze wstępną zgodą strony amerykańskiej i doprowadził do przesłuchań świadków strony niemieckiej i sowieckiej w tej sprawie przez sędziów międzynarodowego trybunału. Zeznania strony sowieckich zostały podważone przez ekspertyzy ze Szwajcarii i Finlandii. Zabiegi Sowietów nie przyniosły jednoznacznych efektów. Z jednej strony, porażką strony sowieckiej zakończyła się próba przypisania Niemcom autorstwa zbrodni przez międzynarodową instytucję, jaką był Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (brytyjscy i amerykańscy sędziowie nie zgodzili się z wnioskami sowieckiego prokuratora), co świadczyło o tym, że jakiekolwiek postawienie tej sprawy przed zespołem międzynarodowych ekspertów będzie skutkować podważaniem sowieckiego kłamstwa. Z drugiej strony, trybunał norymberski – mimo przedstawionych dowodów – nie przypisał odpowiedzialności za zbrodnię katyńską ZSRR, ale zrezygnował w ogóle z odniesienia się do tej kwestii w swoim końcowym postanowieniu[20].

Chociaż wraz końcem II Wojny Światowej zanikła potrzeba współpracy z ZSRR przeciw hitlerowskim Niemcom, to aparat sowieckiej propagandy przez długi czas nie musiał borykać się z problemem podważania kłamstwa katyńskiego. Nie tylko doskonale obrazuje to stanowisko trybunały norymberskiego, ale także zablokowanie w 1949 r. przez władze USA próby podjętej przez amerykańskich dziennikarzy i byłych członków wywiadu dochodzenia w sprawie ustalenia rzeczywistej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską[21].

Dla sowieckiej propagandy wyzwanie w tym zakresie pojawiło się dopiero po wybuchu wojny koreańskiej w połowie 1950 r. Pojawiające się informacje o rozstrzeliwaniu  przez komunistów amerykańskich jeńców spowodowały, że amerykański establishment zainteresował się sprawą Katynia jako swoistym precedensem.[22] Jeszcze pod koniec 1950 r. został upubliczniony raport przygotowany przez brytyjskich i amerykańskich jeńców obecnych w Katyniu w 1943 r. (była to odtworzona wersja raportu z 1945 r.), w którym jednoznacznie odpowiedzialnością obarczono Związek Sowiecki[23]. Znaczącym zwrotem w tym zakresie było powołanie 18 września 1951 r. przez Izbę Reprezentantów Select Committee to Conduct an Investigation and Study of the Facts, Evidence, and Circumstances of the Katyn Forest Massacre, znanego jako komitet Maddena (Madden Committee). Przewodniczącym komisji został kongresmen z ramienia Partii Demokratycznej Ray J. Madden. Jego celem było ustalenie sprawców zbrodni i wskazanie zakresu odpowiedzialności władz USA w zakresie ukrywania informacji na ten temat. Komitet ten zebrał zgromadzone przez poszczególne instytucje państwowe USA materiały, a także przesłuchał szereg świadków. W końcowym raporcie ogłoszonym w grudniu 1952 r. komisja Maddena jednoznacznie ustaliła odpowiedzialność NKWD za popełnioną zbrodnię i rekomendowała zabiegi o postawienie odpowiedzialnych za to przed Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości oraz przeprowadzenie szerszego dochodzenia przez wspólną komisję Senatu i Izby Reprezentantów.

W zakresie odpowiedzialności amerykańskich władz wskazano, że w sposób niewłaściwy reagowały one na sygnały działań strony sowieckiej pojawiające się już w 1942 r. Jednocześnie zwrócono uwagę, że polityka USA wobec Związku Sowieckiego mogłaby mieć inny kształt, gdyby informacje o działaniach Sowietów były od początku jawne[24]. W efekcie działań komisji Maddena doszło do osłabienia skuteczności propagandy sowieckiej, czego dowodem była zmiana polityki informacyjnej Głosu Ameryki w tym zakresie, a także jednoznaczne przypisywanie odpowiedzialności za Katyń Związkowi Sowieckiemu przez powstanie na początku lat 50. XX w. Radio Free Europe/ Radio Liberty[25].

W związku działalnością komisji Maddena aparat propagandowy Związku Sowieckiego był zmuszony do zintensyfikowania działań na rzecz podtrzymania kłamstwa katyńskiego (m.in. za pomocą artykułów m.in. w gazecie „Prawda”, które zaczęły się ukazywać jeszcze w trakcie prac komisji, tj. przed publikacją raportu z wnioskami końcowymi). Komisję Maddena oskarżono o „powtarzanie nazistowskich kłamstw” i propagandy Goebbelsa, a także o antysowiecką prowokację, zaś same Stany Zjednoczone obarczono odpowiedzialnością za popełnianie zbrodni wojennych w trakcie walk na Półwyspie Koreańskim. Jednocześnie formułowano personalne inwektywy pod kątem wszystkich członków komisji, część z nich dodatkowo oskarżano o sympatyzowanie lub bezpośrednie związki z polskimi i niemieckimi faszystami. Zaś już po ogłoszeniu raportu komisji Maddena władze sowieckie doprowadziły do opublikowania w Polsce książki pt. Prawda o Katyniu (Bolesław Wójcicki, Czytelnik, Warszawa 1952), która powielała kłamstwo katyńskie. Recenzje książki dodatkowo służyły umocnieniu sowieckiej narracji. Porównywano też zbrodnie hitlerowskie do domniemanych amerykańskich zbrodni popełnionych na Półwyspie Koreańskim. Samą zaś komisję Maddena określano mianem “Goebbels plus Ku-Klux-Klan”[26].

Działania propagandowe strony sowieckiej ułatwiło to, że w 1953 r. USA straciły zainteresowanie działaniami na rzecz przypisania odpowiedzialności ZSRR za zbrodnię katyńską. Wynikało to z potrzeby pozyskania poparcia Moskwy dla działań na rzecz zakończenia konfrontacji wojskowej na Półwyspie Koreańskim, nadziei na zmianę w polityce ZSRR po śmierci Józefa Stalina, a także obaw, że przyczyni się to do rozpowszechniania informacji o zaangażowaniu przedstawicieli władz USA w ukrywaniu prawdy o zbrodni katyńskiej[27].

Dodatkowe zabiegi propagandowe Związki Sowiecki podjął w tej sprawie na przełomie lat 60. i 70. XX w. – w okresie odprężenia w relacjach sowiecko-amerykańskich, kiedy chciano wykluczyć kwestię zbrodni katyńskiej z zakresu spornych sprawnych. W związku z tym w 1969 r. władze sowieckie wybrały jedną z kilku tysięcy małych wiosek białoruskich, które wojska hitlerowskie spaliły, a mieszkańców zabiły, do budowy kluczowego w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej pomnika zbrodni hitlerowskich. Choć nazwa wioski – Chatyń – nie brzmiała identycznie jak Katyń, to transkrypcja jej nazwy na język angielski  wyglądała prawie identycznie jak Katyń (Khatyn). Zabiegi propagandy sowieckiej o to, aby miejscowość K(h)atyn utożsamiać z hitlerowskimi zbrodniami obrazuje fakt, że podczas wizyty prezydenta Richarda Nixona w ZSRR w 1972 r. strona sowiecka doprowadziła do jego obecności pod wspomnianym pomnikiem. Pomnik stał się miejscem obowiązkowych odwiedzin wielu zachodnich (w tym amerykańskich) pacyfistów przeciwstawiających się wojnie w Wietnamie podczas ich wizyt w Związku Radzieckim. Choć częściowo sowiecka propaganda odniosła na tym polu sukces, to wiele zachodnich tytułów prasowych przestrzegało przed tego typu manipulacją już w 1972 roku[28].

Zespół Dokumentacji i Analiz RDI

Cz. II w kolejnym numerze magazynu.

 

[1] https://dzieje.pl/aktualnosci/sowiecka-agresja-na-polske
[2] W. Wasilewski, Współpraca sowiecko-niemiecka a zbrodnia katyńska, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2009, 14 (1), 48-49; Ch. Andrew, O. Gordijewski, KGB, Bellona, Warszawa 1997, s. 222-223
[3] https://dzieje.pl/aktualnosci/zbrodnia-katynska
[4] Ch. Andrew, O. Gordijewski, KGB, Bellona, Warszawa 1997, s. 222; https://www.dzieje.pl/aktualnosci/80-lat-temu-zsrs-przeprowadzil-pierwsza-z-czterech-masowych-deportacji-polakow
[5] https://dzieje.pl/content/klamstwo-katynskie; https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/.
[6] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/
[7] W. Materski, Czas wojny (1941–1945). Polityka i jej skutki, [w:] Białe plamy Czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko – rosyjskich (1918-2008), red: A. D. Rotfeld, A. W. Torkunow, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2011, s. 489.
[8] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/
[9] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/; http://bbgwatch.com/bbgwatch/the-triumph-of-propaganda-voice-of-america-and-katyn/
[10] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/; http://bbgwatch.com/bbgwatch/the-triumph-of-propaganda-voice-of-america-and-katyn/
[11] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/; http://bbgwatch.com/bbgwatch/the-triumph-of-propaganda-voice-of-america-and-katyn/
[12] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/
[13] https://www.archives.gov/research/foreign-policy/katyn-massacre;https://engagedscholarship.csuohio.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1804&context=fac_articles
[14] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html
[15] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html
[16] http://bbgwatch.com/bbgwatch/the-triumph-of-propaganda-voice-of-america-and-katyn/; https://www.coldwarradiomuseum.com/april-17-1943-voice-of-america-airs-soviet-propaganda-lie-on-katyn-massacre/
[17] https://www.archives.gov/research/foreign-policy/katyn-massacre
[18] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html; https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/
[19] https://engagedscholarship.csuohio.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1804&context=fac_articles
[20]https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/ https://engagedscholarship.csuohio.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1804&context=fac_articles
[21] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html
[22] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html http://www.osaarchivum.org/files/fellowships/visegrad/reports/2010/GRIGORYAN-201010.pdf
[23] https://warsawinstitute.org/katyn-massacre-way-truth/
[24] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html; https://www.archives.gov/research/foreign-policy/katyn-massacre; http://www.osaarchivum.org/files/fellowships/visegrad/reports/2010/GRIGORYAN-201010.pdf
[25] https://www.coldwarradiomuseum.com/april-17-1943-voice-of-america-airs-soviet-propaganda-lie-on-katyn-massacre/
[26] http://www.osaarchivum.org/files/fellowships/visegrad/reports/2010/GRIGORYAN-201010.pdf
[27] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html http://www.osaarchivum.org/files/fellowships/visegrad/reports/2010/GRIGORYAN-201010.pdf
[28] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html;

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.