Literatura

Dorobek polskiej literatury jest bardzo bogaty. Nie sposób wymienić wszystkich ważnych poetów i pisarzy, tworzących w kolejnych epokach, poczynając od czasów renesansu – złotego wieku Polski, aż po dzień dzisiejszy.

Ojcami naszej literatury są żyjący w XVI w. przedstawiciele złotego wieku: Jan Kochanowski, który wyniósł polską poezję na szczyty artyzmu, oraz Mikołaj Rej, pierwszy polski pisarz tworzący wyłącznie w języku ojczystym, inicjator literatury politycznej.

Epoka baroku zaowocowała m.in. Pamiętnikami Jana Chryzostoma Paska oraz poezją Mikołaja Sępa Szarzyńskiego i Wespazjana Kochowskiego.

Oświecenie – wiek rozumu – miało w Polsce wielu wybitnych przedstawicieli, uczonych, działaczy oświatowych, pisarzy politycznych. Byli to m.in.: bp Ignacy Krasicki, autor pouczających bajek, Julian Ursyn Niemcewicz, wielki patriota, autor Powrotu posła, pierwszej polskiej komedii politycznej.

Romantyzm czasu zaborów przyniósł rozkwit wspaniałej twórczości, kultywującej ducha narodu, z trzema wieszczami – poetami na czele: Adamem Mickiewiczem, autorem m.in. Ballad i romansów, dramatu Dziady i epopei narodowej Pan Tadeusz, Juliuszem Słowackim, autorem dramatów i poematów, m.in. Kordiana, Balladyny i Beniowskiego, oraz Zygmuntem Krasińskim, autorem dramatów Nie-Boska komedia i Irydion. Ich twórczość mocno oddziaływała na im współczesnych i następne pokolenia walczące o niepodległość.

„Siła ducha, siła legendy” – czwarty wieszcz, spadkobierca romantyzmu i jedna z najoryginalniejszych postaci kultury polskiej, to Cyprian Kamil Norwid. Poeta, mistrz nowelistyki, dramatopisarz, malarz i rysownik. Do rodaków kierował znane słowa: „Ojczyzna – to wielki zbiorowy obowiązek”, ale też „Gorzki to chleb jest polskość”. Jego dzieła to m.in. Promethidion i Bema pamięci rapsod żałobny (poruszająco śpiewany już w XX w. przez Czesława Niemena).

Wobec tragedii kolejnych powstań pozytywiści szukali innych dróg ocalenia narodu. Pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem), Bolesław Prus (Placówka, Lalka, Faraon), Maria Konopnicka postulowali „pracę u podstaw”, budząc wrażliwość na los klas niższych oraz patriotyzm gospodarczy, unowocześnienie kraju dzięki rozwojowi gospodarczemu i wynalazczości.

Polskie dzieje przypominał na łamach wielu powieści historycznych niezwykle płodny pisarz Józef Ignacy Kraszewski. Miłość Polaków zaskarbił sobie autor powieści pisanych „ku pokrzepieniu serc” – Henryk Sienkiewicz. Gorący patriota, autor m.in. Trylogii, Krzyżaków, W pustyni i w puszczy, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za powieść Quo vadis (1905). To jego książki ukształtowały w dużej mierze nasze wyobrażenia o polskich dziejach i tożsamości.

Do dziś odgrywane komedie napisał Aleksander Fredro (Zemsta) i Michał Bałucki (Grube ryby).

Przełom XIX i XX w. to powrót do motywów romantycznych, umiłowanie polskiej kultury ludowej i orientu, czas poetów i symbolizmu. Centrami życia kulturalnego stawały się Kraków i Zakopane. Tam tworzył Stanisław Wyspiański – malarz i poeta, autor wciąż aktualnego dramatu Wesele, a także Gabriela Zapolska (Moralność pani Dulskiej), Witkacy oraz poeci: Jan Kasprowicz, Leopold Staff, Bolesław Leśmian. Ważne powieści napisali Władysław Reymont, laureat Nagrody Nobla za epopeję Chłopi oraz Stefan Żeromski (Przedwiośnie, Popioły).

W Polsce odrodzonej działały grupy poetyckie (np. Skamandryci), rozkwitał polski reportaż, w którym celowali Melchior Wańkowicz i Józef Mackiewicz.

Wielu młodych, obiecujących twórców poniosło śmierć podczas II wojny światowej. Wśród nich poeci – Tadeusz Gajcy i uznawany za najwybitniejszego, Krzysztof Kamil Baczyński, który poległ w Powstaniu Warszawskim jako żołnierz AK. To na wieść o jego śmierci znany historyk literatury polskiej, prof. Stanisław Pigoń, powiedział: „Należymy do narodów, których losem jest strzelanie do wroga brylantami”.

Podczas wojny, na przekór okolicznościom, rozpoczęli prace nad wielkimi powieściami i książkami popularyzującymi polską historię Karol Bunsch (Dzikowy skarb i cykl piastowski), Antoni Gołubiew (Bolesław Chrobry) i Paweł Jasienica (m.in. Polska Piastów).

Po wojnie polskim literatom w kraju została narzucona ideologia i estetyka socrealistyczna. Niepokorni, którzy nie chcieli się jej podporządkować, debiutowali dopiero po 1956 r., na fali odwilży po śmierci Stalina. Byli to m.in. poeci Zbigniew Herbert (Pan Cogito) i Miron Białoszewski.

Zwłaszcza bezpośrednio po wojnie, za sprawą obowiązującej cenzury, literatura w kraju nie mogła spełniać bardzo ważnej roli – wypowiedzenia i uporania się z traumą straszliwych wojennych doświadczeń. Można było pisać wspomnienia o niemieckich obozach koncentracyjnych, ale nie o łagrach i wywózkach na Syberię. O dywizji kościuszkowskiej i bitwie pod Lenino (wyłącznie pozytywnie), ale nie o AK czy bitwie o Monte Cassino. Ze względu na komunistyczne represje wielu pisarzy pozostało na emigracji. Można powiedzieć, że literatura lat 1945–1989 była podzielona tak jak społeczeństwo: na tę w kraju i na emigracji, przy czym w kraju od lat 70. pojawiła się literatura niezależna, tzw. drugiego obiegu.

Ważne książki opowiadające o przeżyciach II wojny światowej to Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego, Dywizjon 303 Arkadego Fiedlera, Bitwa o Monte Cassino Melchiora Wańkowicza, Medaliony Zofii Nałkowskiej, Niemcy Leona Kruczkowskiego. W ostatnich latach wydano wiele wspomnień, zwłaszcza dotyczących dramatycznych losów Polaków na Kresach.

W 1946 r. powstał Instytut Literacki, ośrodek kultury i wolnej polskiej myśli politycznej, wydawca słynnej „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”, z siedzibą w Maisons-Laffitte pod Paryżem. Jego twórcą był polityk emigracyjny i redaktor Jerzy Giedroyć, a także malarz, eseista Józef Czapski i pisarz Gustaw Herling-Grudziński – autor przejmujących wspomnień z łagru zatytułowanych Inny świat. Przez ponad pół wieku w „Bibliotece Kultury” ukazywały się dzieła zakazane w PRL, publicystyka polityczna, książki o historii XX w. i totalitaryzmach. Książki „Kultury” przemycano do Polski m.in. w wydaniach miniaturowych.

Na emigracji tworzył i publikował Józef Mackiewicz, (Droga donikąd, Nie trzeba głośno mówić, Kontra, zbiory reportaży), pochodzący z Wilna bezkompromisowy antykomunista; pierwszy opisał odkrycie zbrodni katyńskiej, za co był atakowany przez władze PRL.

Inni ważni twórcy to Witold Gombrowicz (Trans-Atlantyk), Czesław Miłosz (Zniewolony umysł), Sławomir Mrożek (twórca Tanga, które przeszło do światowej klasyki teatru awangardy), Marek Hłasko (Pierwszy krok w chmurach, Piękni dwudziestoletni), Leopold Tyrmand – krytyk PRL, autor m.in. Złego z Warszawą lat 50. w tle.

Mimo cenzury w kraju powstawały interesujące zjawiska literackie i artystyczne: Kartoteka Tadeusza Różewicza przeszła do klasyki absurdu, Mała apokalipsa i Kompleks polski Tadeusza Konwickiego w latach 70. ukazały się w drugim obiegu, podobnie jak książki Marka Nowakowskiego, autora Powidoków. Gatunkiem, który wybierało wielu twórców jako sposób wypowiedzi omijającej cenzurę, była literatura science-fiction. Za najwybitniejszego autora uznawany jest tu Stanisław Lem.

Współcześnie pisze bardzo wielu autorów, wartość których dopiero czas zweryfikuje; rozwija się popularna zwłaszcza wśród młodych czytelników literatura fantasy. Ważnym wydarzeniem było przyznanie w 1980 r. literackiej Nagrody Nobla Czesławowi Miłoszowi, a w 1996 r. poetce Wisławie Szymborskiej.

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.